Chaw |hâ
A tîrin …
thei leh thlâite kan ei a. …
““Tin, Pathian vêkin, ‘Ngai teh u, lei chung zawng zawnga thlâi chi nei awm tinrêng leh thing tinrêng, thing chi nei rah awmnate chu ka pê che u a ni; in châw atân a ni ang’ … a ti a.”” (Genesis 1:29 NKJV).
Hrisêlna Chungchânga Thil Mak Tak Chu: Kum 1483-ah piangin, Thomas Parr chu kum 152 lai a dam nia sawi \hin a ni. A dik ngei a nih chuan, lal sawm laiin England lal\hutthlêng an luah lai chu hmu hmanin, lalnu Elizabeth I rorêl chhûng kum 50 pumhlûm chu a hmu hman dâwn tihna a ni.
Kum 1635-ah, lalber Charles I chuan Parr-a chu a lal inah sâwmin, chu pa upa tawh tak mai chu hetiang taka rei dam tûr hian eng thil nge a tih \hin a zâwt a. Parr-a chuan chhângin, lo neitu nia nun mâwl tak neiin, alu, thei leh oat chhangphut chaw (oatmeal)-te chu a thil ei ber a nih thu a sawi a.
Vânduaithlâk takin, “Putar Parr-a” chuan lal ina lal châw an rawn hlui chu a lo ei \hang sî lo va. Chumi zâna zanriah an kilzawh chuan, na takin a dam lova–tichuan, a thi ta a. Lalber Charles-a chuan lal chaw eia Britain khua leh tui zînga upa ber a thî chu pawi a tih êm avângin, Westminster Abbey-a phûm tûrin thuchhuah a siam nghê nghê a; vawiin thlengin a thlân chu hmuh theihin a la awm a ni.
Nun sei zâwk, hrisêl zâwk leh i thil eite chu an inkûngkaih tlat a ni tih Parr-a thil tawn a\ang hian a lang chiang mai âwm e.
A tîr bera mihringte châw chu eng nge ni?
Bible-a kan hmuh dân chuan, Thilsiam hnuah khân, Adama leh Evi chu thei te, buh te, leh thei pil sak te châw atâna ring tûra hriattîr an ni a. Pathian chuan thlâite pawh an ei tûr a ni tih a hriattîr a: “Leia thlâi chu i ei tawh ang,” (Genesis 3:18). Hêngte hi an ni tui-lêt hunlai thlenga Pathianin mihringte châw atân a tîr a\anga A lo duân chu.
Tui-lêt hnuah chuan, khawvêl pum puia thlâite chu nuai bo an nih tâk vek avângin, thlâi chauh châw atâna rin chu Nova leh a chhûngte tân chuan thil theih a ni ta lo va. Chatlak lova chaw ei tûr an neih theihna
tûrin, Pathianin sa ei chu a phalsak a. Amaherawhchu, Pathian chuan ransa zîngah pawh a hrisêl ber berte
chu an ei atân a ruat a, “ei thiang” tiin a sawi a ni (Leviticus 11; Deuteronomy 14:3-21 en la). Ni e, lawng chhûngah chuan tuâk khat chauh lût lovin, sa ei thiangho chu tuâk sarih zêl an lût a nih kha!
A hunlai kha chuan \ûl mah se, sa ei hian mihringte dam rei lam nasa takin a tlâk hniamtîr a ni tih a hmuh theih a ni. Tui-lêt hmâ kha chuan, mihringte dam rei zâwng kha kum 900 vêl a ni tlângpui \hîn a (Genesis 5).
Tui-lêt hnuah chuan, Nova fapa Sema chu kum 600 chauh a dam tih kan hmû a. Chhuan kuana hnû lawkah, Abrahama chu kum 175 chauh a dam bawk a ni.
Hrisêlna Chungchânga Thil Mak Tak Chu: Pathianin sa ei chu a phal nâin, a nunna (a thisen) chawpa ei lo tûr erawh chuan mîte chu a hrilh lâwk a (Genesis 9:4; Leviticus 3:17;
1 Samuela 14:32–34). Africa rama hnam \henkhat, Maasai hote chuan thisen an in \hîn a. Maasai mi patling 50 zet chu an thih chhan autopsy hmangin an chhui a, chuta \anga lo lang chu thisen dâwt zîm avângin lung natna an nei tih hi a ni. Taksa sâwizawina an neih \hat avânga himna chin chu nei mah se, tûnlai khawvêla mihring dam rei lo berte (hmeichhia kum 45 leh mipa kum 42) an la ni fan a ni.
I thil-lemte kha engtin nge a kal zêl?
Ei in \hâ chu pum pai nawmna a\angin a in\an a. Chumi bul \antu chu chaw \hial chip hi a ni a; chuvangin, i chaw ei chu chip takin \hial ngêi ang che! Châw chu i ka chhûnga a la awm laiin, enzyme (nunna nei nêna inkaihhnawih thil eng emaw a nihna sa a\anga thil danga a inthlâk theih nâna lo puitu leh, chak zâwka inthlâktîrtu) chi khat, chil (salivary amylase) an tih chuan chiah zawpin a tisawm a ni.
Châw chu lem a nih tawh chuan, chyme (‘Khaim’ tia lam tûr) tia koh a ni a. Chu chyme chu chaw kawngah (oesophagus) kalin, pumpuiah a lût thlâ a, pumpuiin pâi \awih tûrin acid-in a lo chiah chhunzawm a.
Hemi zawhah hian, chyme chu rîl têah a kal a, chutah chuan enzyme chi dangin lo chiah lehin, amaha chakna (carbohydrates) awmte chu a \hen sawm leh a. Kan thil eia thâu awmte pai \awihna pui tûrin mît bâwm (gallbladder) a\angin mît tui (bile) a rawn hnâm chhuak bawk a; tin, sawm lehzuala \hen darh tûrin pancreas (‘Lã’ kan ti mai a, chu chu kawchhûnga tui hnâng \angkai tak tak pai chi zînga pakhat a ni) pawhin enzyme a rawn pe chhuak ve bawk a.
Hrisêlna Chungchânga Thil Mak Tak Chu: Kan chaw eia thil awm tlângpui panga te chu carbohydrate te, protein te, vitamin te, leh mineral te an ni.
CARBOHYDRATE te chu starch (buh leh thlâi vêla chakna awm) te, sugar (thil thlum) te, leh fiber (hruihram pai \awih theih loh)te kan hmuhna ber an ni a. Starch leh sugar te chu glucose-ah a lo insiam a, chu chu kan taksa khâwl tinungtu ber a ni. Thlâi a\anga kan hmuh theih fiber-te hi kan rîlte tifaitu bulking agent (kan êk chu rîla a la awm laiin kan êka fiber awmte hian tui tam zâwk lo hîpin êk tum a tilian a, chu chuan chhuak tûrin san a pêk bâkah, êk khal a tiziaawm a ni, chutianga êk tum tiliantu leh, êk khal tiziaawmtu chu bulking agent tiin an ko) \ha tak an ni bawk.
PROTEIN te chu kan taksain lo \hen sawmin, amino acid-ah an lo chantîr a, chûngte chu hormone (pangti mûr thununtu \halbe tuihnâng) te, enzyme te, kan taksa ruangâm siamtu pawimawh tak muscle tissue kan tihte siamtu ber an ni.
FAT kan tihte hi chakna awm tamna ber an ni a, gram khat lekah pawh hian calory (chakna) tam tak, protein leh carbohydrate-ten an pêk chhuah âia a lêt hniha tam daih a pe chhuak thei. Fat chi hrang hrang pathumte chu mono-unsaturated te, poly-unsaturated te, leh saturated te an ni. Unsaturated fat-te hi a hrisêl ber chî an ni a, thlâi a\anga lâk luh a nih phei chuan, a hrisêl lehzual a. Saturated fat thlit fîm hi ei ina a tam chuan natna hrang hrang a thlen thei thung.
VITAMIN-te LEH MINERAL te hi kan ei ina tel zînga pawimawh tak an ni a. Chaw hrisêl, a mâwlmang thei ang bera sâwngbâwlte hian, hêng chaknate hi an pâi tam ber a. Phytochemicals an tih, thlâi a\ang chauha kan hmuh theihte hian, natna tam tak vênna kawngah hna pawimawh tak an thawk nia ngaih a ni bawk.
Chhiar belh duh em? Amazing Health magazine order duh tan kan Resources page hi tlawh la!
