N.E.W.S.T.A.R.T.

Insûmna

“Tin, Lalpa Pathian chuan mihring hnênah chuan, ‘Huana thing tinrêng rahte hi i duh duhin i ei thei e; a chhia leh a \ha hriatna thing rah erawh hi chu i ei tûr a ni lo, i ei chuan i ei nî lâ lâin i thi ngei tûr a ni,’ tiin thu a pê a,” (Genesis 2:16, 17 NKJV).

Hrisêlna Chungchânga Thil Mak Tak Chu: Tui hnuaia thil nung \henkhat chu jellyfish (tuifinriata thil nung chi khat, telhâwng sawh hlâwm khâwm ang deuh, khawiha pang tithak thei) anga mak, mi timu thei leh, hlauhawm takte an ni hlawm a. Hêng thilsiam nêm danglam takte taksaa zâa 97 chu tui niin an taksa pawh a fîm hlê a; chuvâng chuan an hming pawh “jellyfish” (jelly-thil nêm ban; fish-sanghâ) tih a ni rêng a ni.
Vawi khat hmuhnaah chuan, an nung ve ringawt pawh hi a mak a. Lung, thisen leh kep an nei lova, ruh emaw, ruh no emaw pawh an nei hek lo. Scientist-ten jelly \henkhatte chuan mit, êng thliar thei an nei tih an hmu chhuak a, thluâk an nei lo tih ngaihtuah phei chuan thil mak vê tak a ni!
Jellyfish-te hian tihrâwl danglam bîk tak hmangin an pumah tui an hîp lûtin an paih chhuak leh \hîn a, chu chuan chung zâwng leh hnuai zâwngin a kaltîr vê \hîn a ni; nimahsela an kalna tûr chungchângah chuan duhthlan theihna an nei tak tak lo. Thlî leh tui fâwnin a lenna lam lamah an thle vêl vê mai mai a ni ber.

Pathian khân a thusawi kha a rilru tak takin a sawi em?

A tîrin, Pathian chuan Adama leh Evi chu huana nunna thing rah leh thei dang zawng zawng deuh thâw ei tûrin zalênna a pê a. Nimahsela, thingkûng pakhat erawh chu a rah an ei emaw–an khawih emaw ringawt pawhin–an thih phah dâwn a ni tiin a vaulâwk a. Chhia leh \ha hriatna thing chu rinawmna emaw, thuâwih lohna emaw, an thlan theihna tûrin huan lai takah chuan a ding a ni. Lungchhiatthlâk takin, khâng mihring hmasa berte khân thei hlauhawm tak kha chaw atân leh an hriatna tipungtu atâna \ha tûrah an ngai ta tlat mai.
Pathian thupêk chiang tak kalhin thil an ti a; tichuan, keih khat lekah, sual leh lungngaihna tui fâwn nasa tak chuan hê khawvêl hi a chîm ta a ni. Khâ thei ei phal loh kha hê khawvêlah hian awm tawh lo mah se, “thei ei phal loh” dang, kan hlimna tichuaia kan zalênna min rûksaktu hi tûnlaiah hian a awm thei ang em?

Hrisêlna Chungchânga Thil Mak Tak Chu: Bible-a kan hmuh dânin, mihring duhthlanna hmangin sual chu a lo awm a. Bible-in sual a lo hrilhfiah dân chu, ‘Pathian dân bawhchhiatna’ tih a ni rêng a ni (1 Johana 3:4). Mihringin thei a ei vâng chauhva lo awm a ni rêng rêng lo–Pathian finna leh a thupêk \hatna laka hel tûra duhthlanna kha a ni sual chu.

Chaldâr Thluâk Chu

Kum 1848 September thlâ-ah khân, kum 25-a upa rêl kawng siamtu, Phineas P. Gage chuan thîr tlâwn chu thil kuaa zên thun nân a hmang a, chutih laia bomb na taka rawn puâk chuan chu thîr khauh tak pound 13 vêla rit chu silai mu ang maiin a luah a rawn khawh tlangtîr a. Mak tak maiin, a chêt sualna râpthlâk tak avâng hhân Phineas chu a thih phah lo hlauh. Thih a hnêkin, a taksa te chu a rawn chak chho leh a, kum 13 dang a dam leh a ni. A thluâk pawh a hrisêl \ha niin a lang–a \awng thei a, a hmâ ang bawkin hna rum a thawk thei a, a hriatna a hloh lêm lo bawk.
Chutih laiin a \hiante leh a chhûngte chuan a hmâ ang kha a ni tawh lo tih an hria. A chêt sual hmâ kha chuan, mîte ngainat, mawhphurhna hlen \hîn hnathawktu leh pasal \ha tak a ni a. Mi zawng zawng chuan sâkhaw mî leh innghahna tlâk tihin an hre \hîn. Nimahsela, a chêt sual hnû kha chuan, Phineas-a nungchang chu nasa takin a inher danglam ta a. A thin a chhe êm êm a, a râwngin a \awngkam a bawlhhlawh hlê bawk. Meizial zûin, zû te a in chhova, thlarau lam thil te zahpahna rêng a nei tawh lo. A nungchang thlifîmtu chu a hloh ta emaw tih mai tûr a ni.

Duhthlannate hi khawia siam nge an nih chiah le?

Chaldâr thluâk hi kan chhia leh \ha hriatna hman chungchâng te, kan nungchang chungchâng te, leh kan mawhphurhna chunchâng tea duh kan thlan theihna ber a ni a. Thluâk pêng pakhat, eng ang nungchang, mîzia leh duhthlanna nge kan neih tih hriltu ber a ni. Chaldâr thluâk hi kan thluâk pêng pakhat, kan thlarau nun keng teltu pawimawh tak a ni a. Hei vâng hian, Setana chuan châwl lovin he kan thluâk pêng pakhat hi tihchhiat emaw, tihchawmawlh emaw a tum ngar ngar a ni.

Hrisêlna Chungchânga Thil Mak Tak Chu: Thumal pakhat “lobotomy” tih chu thluâk zai dân chi khat, chaldâr thluâk hnathawh tichhe \hîn sawi nâna hman a ni a. Kum 1900 chho vêl khân, rilru lam natna chi hrang hrang schizophrenia (hetiang veite chu an â buai a, thil an hre sualin an hmu sual fova, an \awng a mûmal lovin an mîzia pawh a mûmal lo hlê a ni) te, depression nasa tak te, leh psychotic disorder (hetiang veite chu a tak ram âiin suangtuahna ramah an chêng nasa zâwk a, thil an hre sualin, an hmu sual fo bawk) te enkawl nâna hetianga thluâk zai hi an chîng hlê a.
Naupanlaia luhlulna te pawh hetiang hman hian an enkawl \hîn a ni. Amaherawhchu, hetianga thluâk zai sût leh theih tawh sî loh hian mîte chu mi dang laka an danglamna, mi pakhat an nih vêna leh a chhia leh a \ha thlang thei tûra an zalênna chu a hlohtîr a ni.

Chaldâr thluâkin hna a thawh \hat theih loh hian eng thil nge thleng le?

Mi thiamte chuan chaldâr thluâk chhia chu schizophrenia te, bipolar disorder (hetiang neite chu an nguiin an thâ a tho lo \hîn hlê a, hlu lo riâuva inhriatna neiin, thil hriat reng theihna leh ding taka ngaihtuah theihna an tlachham \hîn) te, obsessive compulsive disorder (OCD) te, depression te, leh rilru lam natna dang tam tak te nên an inkûngkaih thu an sawi \hîn a. Chaldâr thluâk chhiatnain a rah chhuah thil \henkhatte chu:
• nun ze nghet hlohna te,
• mi dangte nêna nun hona kawnga tlâk hniamna te,
• remhriatna tlâkchhamna te,
• thil chin fel harsatna te,
• mathematics lama hniâmna te,
• insûm theih lohna te (inchhuânna, mi dangte ngaitheih lohna, thinrim avânga mi dangte kut thlâk duhna),
• hriat rengna \ha lo te (a bîkin thil thleng hnâivai takte),
• chî-âina leh awm hlê hlê theih lohna te,
• emotional instability,
• apathy (lack of initiative),
• leh mi dangte dinhmun ngaihsak lohna te (hmalam hunah eng nge thleng ang tih ngaihven lêm lova hlim taka awmna).

Chaldâr thluâk chhiatna thlentu tlânglâwn takte chu engte nge ni?

Hliam pui na tak, car accident kan tih ang te hian chaldâr thluâk chhiaah pawh a nasa ber chîte a thlen thei a. Amaherawhchu, mak takin, chaldâr thluâk chhia tlânglâwn ber chî neih theihna chu nunphung hrisêl lo a\angin a ni.
Entîr nân, zir chiannaah chuan hmeichhe thâu tak C-reactive protein (kan thina protein chi khat insiam) nei tam bawk sîte chuan chaldâr thluâk chiang lo an nei deuh zêl tih hmuh chhuah a ni a. Hê protein leh taksa pûn te hi thil kalkawp tlat an ni a, \hut hmuna hnathawh nunphunga neih nên hian a inzawm bawk…

Chhiar belh duh em? Amazing Health magazine order duh tan kan Resources page hi tlawh la!