N.E.W.S.T.A.R.T

Rest | Neng·takani

“Aro Jihova Isol mandeko namen tusidapataha, unon ua tusibeaha; unon ua uni guasu ge·sako ra·e uni biapo be·enko dapaha. Aro Jihova Isol mandeoniko ra·gimin guasuko me·chik saksako dake uko mandeona rimbaaha” (A·bachenga 2:21, 22).

Aiao Inmanpilgipa Be·en An·senganina Kattarang: Tusia chu·ongjani a·sel ritchaprako dam chetde gari chalaigiparangni eksident ong·ani donga ine na·a u·iachimma? Tusia komiani a·sel ramao garo salgiparang eksident ong·ani ritchaprako chang 8 ong·a – indiba konta samangmang tusikuna man·ona uamamg ua ritchaprako 8 eksident ong·aniko komiatkuna man·genchim ine na·a u·iengachimma? Ian ong·bebea. Ian bilsiprakon sal bakrobaana somoiko ra·doani somoirango ong·ronga.
Ian na·a salprako konta 18 na mikrake roani a·sel ong·a, aro uan chu changgni ringo pekani gita apsan ong·a (Chu changsa ringania ounce 5 ko ringani ong·a). Na·a konta 24 ni gisepo tusiani dongjahaon, na·a chu chang dok ringa gita apsanaiaha! Nambate chu·soknade name konta chet tusina man·aniosa ong·a.
Sastroo tusiani gimin seaniko nion name tusimepekani gimin seaniko nika. Adam mikrakahaon ua chu·ongnikaha aro bilaktaie nikaha … aro bia ka·manahachim. Mandeni ma·kringko sandion an·ching Adamni skanggipa tusiaona sokange sandidoanga.
A·gilsak nammitingomangba tusina nangania dongaia, aro mandeni neng·take name tusina somoi ra·aniko Isol nangnika. “Ua biap damsako man·e, sal napangengani gimin uanon waltuaha … aro ua biapo tusina tuaha” (A·bachenga 28:11).
An·chinga ia neng·takgijagipa a·gilsako neng·take somoiko ra·e tusina gisik ra·attaianiko nangengama?

Aiao Inmanpilgipa Be·en An·senganina Kattarang: Atchigital bakgitchakde salprako konta 16 ba tusia. Indiba ua apsan bakgitchakan skanggipa bilsio ma·a paako konta 700 tusigniko gimaatgipa ong·na man·a!

Tusina chu·onge man·gijanio mai namgijani donga?

Americani manderangde million 60 manderang tusiao golmalko man·tokenga. Da·ororode mandeni tarigipa teng·atanirang, internet aro TV rang dongani a·sel, aro caffeine rangni a·sel manderang an·chungni atchu ambirangni tusiana kontasa walprako tusiaiengaha — indiba be·en an·sengatanina mandea tusina nangchongmotachim; America ia nangchongmotaniko ja·rikna gita de·mesaaniko nangenga.

 

Tusianiba mIngsa kam ong·a.
Tusion an·chinga tusimangmangaia ong·ja. An·ching tusie neng·takengomangba an·chingni be·enni bakrangde kam ka·engkua. Anchingni nangchongmotgipa kam ka·enggipa be·enni bakrang nangchongmotgipa kamko ka·anio bilake kamko ka·na nanga.
Tusianio ning·tubatrorogipa gadang bonga donga aro uan taningko nambate kam ka·atna dakchakani ong·a:

Gadang 1: Na·a gari salmitingo tusidimuangode, uan ia skanggipa tusiangani ong·aha. Tusina skaoni to·tro ong·e miktakanian ia gadangko talatani ong·aia.
Gadang 2, 3, aro 4: Ia gadango dongmitingo taningni kam ka·a dontonga gita daka indiba dontongsranga ong·ja; tusimepekania iani ja·manosa ong·anga.
Gadang 5: Ia tusianikoa rapid eye movement (REM) ine agana, iano jumang nika, ja· jakrang tom·toma, uni gimin jumang niko uarang siksakja, aro ka·tong ta·rake cha·sua aro blood pressure baria. Ia REM ni somoio taning tusianga.
Indake chana je, REM ni somoian taningni u·ianiko chimonge donani aro taningni u·ianiko chimonge donani, nambatroroaniko ranta ka·ani somoi ong·a.

Aiao Inmanpilgipa Be·en An·senganina Kattarang: Adenosine minggipa taningo kam ka·gipa taningniko neng·takate tusiatna dakchakgipa ong·a, indiba caffeine ara adenosine aro taningni gisepo donge uarangni kam ka·gnikoba champengskaa, indake chaoni caffeineara mandena name kam ka·gnioniko aro tusignioniko chelchaka, indake mandeko biljimate neng·atskana man·a.

Walo name tusina altuagipa chol ming sni:
1. Sal naan baksa chakatbo: Sal rakana mandeko gisik rakatna dakchake, serotin gita dakgipa hormonrangko nambate kam ka·na dakchakata.
2. Be·enna namgni donggipa me·su samjakrangko jekai carbohydrates aro protein bang·gipa (tryptophan) cha·anirangko cha·bo: Tryptophan ara name tusignina cha·anirang ong·a, indiba salni kamna be·en gisikko tariatgipaba ong·a. Tryptophano donggipa amino acid, uan bang·a hormonerangko, serotonin aro melatoninrangko dakchakgipaba ong·a. Carbohydraterangara tryptophan ko taningona napangatna dakchaka. Tryptophan bang·gipa cha·aniranga iarangba ong·a: tofu, akaru bitchil, spin, almond, walnut gisim, aro mikron gisim dake donggipa nakap bilchilrangan ong·aia.
3. Agre bilakgija be·enna exerciseko dakna somoiko ra·bo: Exercise dakania walo tusiatna man·atgipa hormonerangko nambate kam ka·atna dakchakani ong·a.
4. Tusina skatgijagipa ringanirangko gelbo (chu, cha bijak, ta·maku, etc.): Chu ba alcohol nang·ko name tusina man·gnioniko golmal ka·a, aro cha bijakoni caffeine ara gisikko de·mesae tusignioniko chelchaka. Ta·maku jakkalgiparanga walo ta·maku ringna man·jaode uko ringna ske tusignioni chelchakaniko man·a. Gisik biljime sagiparangna samko jakkalani aro tusiatna jakkalgipa samrangba (sleeping pill) mangba mandeni tusiksakate golmal on·kuna man·a.
5.Tusiani somoiko tik ka·e donbo, tusiningbo: U·igiparangni ku·patiania waljatchi ong·na kontagni skang tusina man·na nangaha. Na·a salo tusigenchimoba walni somoiode tusiani somoiode tusina man·na nangaha. Walo kam ka·giparangba joljol walgimik mikrake dongaigija waltongsa tue waltonggipino kam ka·anio nambata.
6. Andalao tusibo: Melatoninko nambate kam ka·atna gitade, andalmin·diko tuanian nambatgipa ong·aia. Dikdiksanamangmangba tusimitingo teng·brakatania melatoninko komiatna man·aia.
7. Jajrengenganirangko ra·bitnabe: Gisikni dongsiksakania tusianiko golmal ka·a ine u·ia. Jerangan tusina skang pilak duknirangko Isolna pakwate dona, uamang walo nambate tusina man·aia. “Tom·tome anga tugen, aro tusiaba tusigen, maina na·an angko a·sel nangani gri dongata” (Git 4:8).

Want to read more? Visit our Resources page to order the Amazing Health magazine!