Tui

“Tin, Eden a\angin huan tihnâwng tûrin lui a luâng chhuak a, chuta \ang chuan a pêng darh a, pêng lî a lo ni ta a,”” (Genesis 2:10 NKJV).

Hrisêlna Chungchânga Thil Mak Tak Chu: Kum 100 vêl liam ta khân, Saudi Arabia ramah thlalêr vaivut kârah chuan ruhro chhar a ni a. Chiang taka lo lang chu, mipa pakhat thalêrah kawng bovin a thî a ni. A thawmhnaw thlêr hnuâng tawh iptêah chuan duhdah taka thuziak hi an chhar a, chuta inziak chu, “Tui hâlin ka thî a ni. Hei bâk ka kal thei tawh lo,” tih hi a ni.

A lan dânin, chu kawng bo chuan inphênna tûr bûk phuahchawpin a siam a, tui awm lovin, chutah chuan thi tûrin a \hu ta ringawt mai a ni. Lungchhiatthlâk takin, a ruâng chu thlalêra thing leh tui awmna hmun piah lawkah chuan chhar a ni a–tuikhuah awmna a\anga yard za vêl leka hlâah tui tlachhamin a thî a ni.

Pathian hian a ruahman lâwk em?

“Lalpa Pathianin lei chungah ruah a la sûrtîr sî lo va, lei lettu tûrin mihring lah an la awm hek lo; amaherawhchu, lei a\angin chhûm a lo chhuak a, lei chung zawng zawng chu a tihnâwng \hîn a ni. Tin, Lalpa Pathianin leia vaivutin mihring a siam a,”
(Genesis 2:5–7).
Bible chuan thlâi emaw, ramsa emaw, mihring emaw pawhin tuihâlna an la tem chhin hmâ hauhvin, Pathian chuan tui tam tak siamin, an mamawh chu a lo phuhru daih tawh tih a sawi a. Pathianin tuihâl tâna damdawi a lo dah kha vawiin thlengin a la hman tlâk thei ang em? Ngaihhlut nachâng pawh kan hriat loh, tui hi nunna atâna a pawimawhna hrang hrangte i’n bêl chiang leh teh ang…

Kan taksa hian tui eng zâta tam nge a pâi?

Tui hi kan taksa khawi lai hmunah pawh hmuh tûr a awm a, aorta (kan taksaa thisen zâm lian ber) a\anga zygoma (luruha ruh pakhat, biang ruh) thleng pawhin tui hi a awm vek a. Kan taksa rihnaa zâa 60 aia tam hi tui a ni.
Chû bâkah, pangti mûr \henkhat leh mihring taksa pêng hrang hrangte hian tui an pai hnem lehzual. Kan thluâk zâa 70 chu tui a ni a, kan chuâp phei chuan a pai hnem lehzual: zâa 90 vêl lai a ni!

Kan kham khawp tui kan hmuh loh hian kan taksaah eng thil nge thleng le?

Kan taksa hian taksa pêng pawimawh zual deuh bîkte tâna tui tam tâwk tak a hmuh loh hun atâna invên dân chipchiar tak a nei a. Kan taksa chuan taksa pêng pawimawh lo deuh zâwkte (vun, ruh chuktuah, ruh, etc.) a\anga tui lain, kan thluâk, kan lung, leh kan taksa pêng pawimawh deuh zâwkte hnênah chuan a pe \hîn.

Vânduaithlâk takin, mi tam tak chu an dam chhûngin hetiang hian tui tlachham lek lekin an awm reng a–chu chuan tar hmâna te, kal (kidney) hman rim lutukna te, ruhseh te, leh bawrhsâwmna chi hrang hrang te a thlen \hîn a ni.

Tui eng zâta tam chiah hi nge kan mamawh?

Tui hi regular tak leh mûmal taka in a pawimawh hlê a, i tui a hâl hmâ daih pawha in \hin tûr a ni.
A hnuaia ka rawn târ lan hi World Health Organization (WHO)-in kan chheh vêl boruâk nuâm tâwk tak hnuaia nî tina tui in tûr zât a lo duân a ni:
HMEICHHIA: No rial vêl
MIPA: No sawm-pahnih vêl
Chawh rualin, kan taksaa tui awm hi nî tin zâa 4 vêl hman ral a ni \hîn a. Tui chu kan zun te, kan êk te, kan thlan te, leh kan

thâw a\ang tea paih chhuah a ni. Kan insâwizawina a\anga thlan tam tak chhuâk leh thâw lâk nasat avâng hian tui in tûr zât duân sâ âia tam hret chu kan in a \ûl âwm e.

Engvângin nge kan tui a hâl hunah chauh hian tui hi kan in mai theih loh?

I tui hâl hunah chauh tui i in \hîn em? Mi thiamten an sawi dân chuan, i thluâkin eng emaw in tûra a tih hmâ daih tawh che khân tui tlachhamin i lo awm reng tawh a ni.

Tui tlâkchhamna lo lan chhuah dân chu engte nge ni?

Tui tlêma zâwng tlâkchhamna chu kan taksaa tui awm hloh
\henna avânga kan taksa rihna zâa 1–3 vêlaa tlâk hniamna hi a ni a, chu chuan hêngte hi a thlen thei a ni:

• lu nâ,
• chauhna,
• confusion,
• chaw ei tui lohna,
• vun sen,
• thil sa tuâr theih lohna,
• lu hai,
• hmûi leh mit ro,
• vun fân \hat theih lohna,
• pum nâ, ril \âm nêna ngaih pawlh awl tak,
• leh pangtimur hnathawh muâng, rih belhna thlen theitu.

Hrisêlna Chungchânga Thil Mak Tak Chu: Tuia bawlhhlawh hlâwm lian awmte thlit fîm (simple filteration), tuia chemical awmte khâwl hmanga thlit fîm (reverse osmosis), leh tui hû hmanga tui thlit fîm (steam distillation: tui chu hû-a chang tûr khawpa tihsat niin, tui thianghlim chin chu hû-ah changin, bawlhhlawh awm zawng chu a bâng ta \hîn a ni) te hi tui sem \hînten tui an tihthianghlim dân tlângpui chu a ni a. Mi \henkhat chuan titui zual tûrin mineral-te an pawlh bawk \hin. I tui in titui lehzual tûra kawng \ha deuh chu i tui in tûra sêr thar lâm tak sâwr emaw sêr tui tlêm pawlh emaw hi a ni.

Tui tlâkchhamna hi a hlauhawm thei em?

Tehrêng mai! Siam \hata a awm vat loh chuan tui tlâkchhamna chu \ha lo zâwkin a rawn lang chhuak thei a, heat exhaustion an tih tui tlâkchham avângin khawsik a awm phah thei a, chu chuan lu hai leh luâk te awmtîrin, tui tlâkchhamna chu a tizual thei a ni. Rang takin a thleng thei bawk a. Tui tlâkchhamna nasa tak chuan thihna a thlen thei a ni! …

Chhiar belh duh em?Amazing Health magazine order duh tan kan Resources page hi tlawh la!